Serwis Doradztwa Podatkowego

Serwis Doradztwa Podatkowego – nr 351 – 9 maja 2016

POZOSTAŁE ZAGADNIENIA

21. Jak mir domowy wpływa na uprawnienia osób które dokonują kontroli podatkowej?

Prawa organu podatkowego do wejścia do mieszkania w celu zweryfikowania zgodności stanu faktycznego z danymi wynikającymi z deklaracji podatkowej nie mogą naruszać prawa podatnika do miru domowego. Zgodnie z art. 286 § 1 pkt 2 oraz art. 276 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacji podatkowej kontrolujący, w zakresie wynikającym z upoważnienia, są uprawnieni do wstępu do lokali mieszkalnych w przypadku, gdy jest to niezbędne do zweryfikowania zgodności stanu faktycznego z danymi wynikającymi ze złożonej przez podatnika deklaracji oraz z innych dokumentów potwierdzających poniesienie wydatków na cele mieszkaniowe. Zgodnie natomiast z art. 262 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej organ podatkowy w przypadku gdy prawidłowo wezwał podatnika do okazania przedmiotu oględzin, a który nie zastosował  się do żądania organu, może ukarać karą porządkową do 2800 zł. W tym momencie należy odpowiedzieć na pytanie jakie są granice uprawnienia organu podatkowego? I czy prawa tego organu zawsze są nadrzędne względem praw podatnika? Sytuacja jest o tyle skomplikowana, z tego względu, że podatnik również posiada szereg uprawnień i gwarancji dotyczących zarówno jego osoby jak i majątku. Odnosząc się jednak do przedstawionej sytuacji należy wykazać, że zgodnie z art. 50 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej „zapewnia się nienaruszalność mieszkania. Przeszukanie mieszkania, pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony”. Przepis ten zgodnie z zasadą lex superior derogat legi inferiori ma pierwszeństwo przed jakimikolwiek innymi regulacjami, które były by z nim sprzeczne. Trzeba natomiast zwrócić uwagę na to, że przepis art. 50 Konstytucji PR w swej treści sam ogranicza prawa podatnika, gdyż daje możliwość ustawowego ograniczenia praw zeń płynących. Należy jednak zaznaczyć, że ograniczenie to wszak nie jest do końca zrozumiałe, ponieważ gdyby przyjąć, że w każdym przypadku norma ustawowa, w sposób nieskrępowany wyłącza stosowanie art. 50 Konstytucji PR, to w rezultacie wynikałoby, z tego że  zasada konstytucyjna byłaby martwym przepisem.

Tak zarysowanym problemem zajął się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 lutego 2002 r. III SA 1885/01 zgodnie, z którym „należy jednak mieć na względzie, że w rozpatrywanej sprawie oględzinom poddano budynek mieszkalny. Mimo, że art. 284 § 1 pkt 1 i 2 Ordynacji podatkowej daje kontrolującym prawo, w zakresie wynikającym z upoważnienia w szczególności do wstępu na grunt oraz do budynków, lokali lub innych pomieszczeń oraz żądania okazania majątku podlegającego kontroli oraz do dokonywania jego oględzin, to kontrola w mieszkaniach może odbywać się tylko w przypadkach, określonych w art. 287 Ordynacji podatkowej. Przy czym z uwagi na fakt, że art. 50 Konstytucji zapewnia nienaruszalność mieszkania i gwarantuje, że przeszukanie mieszkania, pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób nią określony, wykładnia art. 287 Ordynacji podatkowej musi być dokonywana w sposób ścisły. Stosowanie tego przepisu w sposób rozszerzający godzi bowiem w chronione art. 50 Konstytucji prawo do miru domowego. Z art. 287 Ordynacji podatkowej wynika zasada, że kontroli lokali mieszkalnych bez zgody kontrolowanego lub zgody prokuratora rejonowego, w przypadkach określonych w § 2 lub § 4, przeprowadzać nie wolno. Ponadto w ramach kontroli podatkowej kontrolujący mogą ubiegać się o taką zgodę tylko w sytuacji gdy przepisy dopuszczają możliwość ich wstępu do lokalu mieszkalnego. Prawo kontrolujących do wstępu do lokali mieszkalnych i dokonywania ich oględzin związane jest bowiem z działalnością gospodarczą podatnika, prowadzoną w takim lokalu, przechowywaniem tam przez niego przedmiotów, ksiąg podatkowych, akt lub innych dokumentów, mogących mieć wpływ na ustalenie istnienia obowiązku podatkowego lub określenia wysokości zobowiązania podatkowego. Może być ono również realizowane w stosunku do podatnika, wobec którego zostało wszczęte postępowanie w sprawie opodatkowania dochodu nie znajdującego pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów lub pochodzących ze źródeł nie ujawnionych. (…) Przy czym należy mieć na względzie, że przedstawiona wyżej ochrona nienaruszalności lokalu mieszkalnego, biorąc pod uwagę art. 47 KC i art. 2 ustawy z dnia 24.6.1994 r. o własności lokali (Dz. U. Nr 85, poz. 338, ze zm.) obejmuje także jego części składowe, takie jak np. schowki, komórki, piwnice itp. pomieszczenia. W tym stanie rzeczy brak było podstaw do ukarania skarżącego karą porządkową za odmowę udostępnienia kontrolującym w ramach kontroli podatkowej niektórych pomieszczeń w swoim domu mieszkalnym”.

Podsumowując należy stwierdzić, że wykładnia art. 287 Ordynacji podatkowej musi być dokonywana w sposób ścisły. Stosowanie tego przepisu w sposób rozszerzający grozi bowiem złamaniu zasady określonej w art. 50 Konstytucji PR (prawo do miru domowego). Przy definiowaniu tego prawa należy jednocześnie mieć na względzie nie tylko mieszkanie podatnika rozumiane jako zespół pomieszczeń mieszkalnych, mający odrębne wejście, wydzielony stałymi przegrodami budowlanymi, umożliwiający stały pobyt ludzi i prowadzenie samodzielnego gospodarstwa domowego, ale również jego części pomocnicze oraz składowe na które składają się piwnice, strychy czy też komórki.  Podatnik, mimo ciążącego na nim obowiązku dotyczącego okazania przedmiotu oględzin jakim jest mieszkanie, może w niektórych sytuacjach w sposób skuteczny zlekceważyć żądanie organu podatkowego, ze względu na istnienie prawa do miru domowego. Prawo to nie będzie jednak stosowane, w sytuacji w której zgodę na udostępnienie kontrolującym niektórych pomieszczeń w lokalu mieszkalnym podatnika wyrazi prokurator rejonowy. 
Andrzej Dembiński  
młodszy konsultant podatkowy
tel. (022) 517-30-60 wew.109
andrzej.dembinski@isp-modzelewski.pl

 

Skontaktuj się z naszą redakcją