Wymogi postępowania ZUS w sprawach umorzeń składek

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 października 2025 r. (sygn. I GSK 1153/24), oddalił skargę kasacyjną Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, tym samym podtrzymując orzeczenie WSA we Wrocławiu, które uchyliło dwie decyzje ZUS odmawiające umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych. NSA potwierdził, że organ rentowy dopuścił się istotnych naruszeń proceduralnych i materialnych w toku postępowania, co uniemożliwiało prawidłową ocenę wniosku skarżącej.

Kluczowe naruszenia dotyczyły dwóch obszarów. Po pierwsze, ZUS nie wywiązał się z obowiązku dokładnego ustalenia czy należności z tytułu składek w ogóle istnieją, to znaczy, czy nie uległy przedawnieniu. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, warunkiem merytorycznego procedowania w sprawie umorzenia jest istnienie długu, a ustalenie to musi zawsze wyprzedzać analizę przesłanek umorzenia. ZUS powołał się na zawieszenie biegu terminu przedawnienia na podstawie art. 24 ust. 5b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (u.s.u.s.), które wymaga zawiadomienia dłużnika o pierwszej czynności egzekucyjnej. Sąd stwierdził, że ZUS nie przedstawił dowodów tego zawiadomienia. Ponadto, organ zignorował dowody złożone przez skarżącą, które sugerowały, że postępowania egzekucyjne nie są w toku, co uniemożliwiało Sądowi stwierdzenie, czy sporne należności, mające ponad 10 lat, rzeczywiście nie uległy przedawnieniu na zasadach ogólnych określonych w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Zaniechanie to stanowiło naruszenie zasad postępowania administracyjnego, w tym art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.), nakazującego wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego.

Drugim fundamentalnym błędem ZUS była powierzchowna i niewystarczająca ocena sytuacji majątkowej i życiowej skarżącej, co jest niezbędne w sprawach o umorzenie należności o charakterze uznaniowym na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności. Przepis ten odnosi się do sytuacji, gdy opłacenie zaległości skutkowałoby brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych. Sąd stwierdził, że ZUS dokonał jedynie pobieżnej analizy, co naruszyło ogólne zasady postępowania z art. 7 i art. 8 k.p.a. oraz art. 77 k.p.a. Sąd wyraźnie wskazał, że prawidłowa ocena, czy egzekwowanie zadłużenia nie zagraża egzystencji, wymaga szczegółowego zestawienia dochodów skarżącej z wydatkami oraz odniesienia ich do obowiązującego minimum socjalnego i minimum egzystencji.

W rezultacie po uchyleniu decyzji, ZUS jest zobowiązany do ponownego przeprowadzenia postępowania. Musi on w pierwszej kolejności rzetelnie i w pełni udokumentować kwestię przedawnienia należności. Jeśli dług będzie istanił organ będzie musiał dokonać pogłębionej i indywidualnej analizy finansowej i życiowej skarżącej, biorąc pod uwagę jej dochody w relacji do minimum socjalnego i egzystencji, zanim zdecyduje o skorzystaniu z uznania administracyjnego. Decyzja w tej sprawie musi być należycie umotywowana, zgodnie z zasadą przekonywania (art. 107 § 3 k.p.a.).

Wróć do spisu treści serwisu