Zmiana ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy – skutki przekształcenia zawartych umów cywilnoprawnych w umowy o pracę na gruncie składek na ubezpieczenia społeczne

      Zmiana ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy – skutki przekształceniu zawartych umów cywilnoprawnych w umowy o pracę na gruncie składek na ubezpieczenia społeczne
Ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw przewiduje m.in. nadanie Państwowej Inspekcji Pracy (dalej: PIP) uprawnienia do wydawania decyzji administracyjnych o przekształceniu nieprawidłowo zawartych umów cywilnoprawnych w umowy o pracę. Takie przekształcenie wywołuje określone skutki na gruncie składek na ubezpieczenia społeczne po stronie pracownika i pracodawcy.
      Ustawa z dnia 11 marca 2026 r. zakłada dodanie do ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy m.in. przepisu art. 11 ust. 1 pkt 7a zgodnie z którym, organy PIP są uprawnione odpowiednio do stwierdzania, w drodze decyzji, istnienia stosunku pracy, w sytuacji kiedy zawarto umowę cywilnoprawną lub kiedy osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy powinna być zawarta umowa o pracę. Zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu Pracy przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Wskazać należy również, że art. 14a tej ustawy określa obowiązek udostępniania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) ustaleń z kontroli PIP. Sam ZUS nie posiada uprawnień do wydania nakazu zawarcia właściwej umowy (np. umowy o pracę) lub występowania z wnioskiem do sądu o ustalenie stosunku pracy. Dysponując jednak informacjami wynikającymi z kontroli PIP może podjąć działania mające na celu dokonanie właściwego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych z prawidłowym kodem tytułu ubezpieczenia.
      Wśród umów cywilnoprawnych, które szczególnie narażone są na kontrole ze strony PIP wskazać należy umowę zlecenie oraz umowy o świadczenie usług przez osobę będącą przedsiębiorcą na rzez profesjonalnego zleceniodawcy. Kontrole obejmować mogą również umowy o dzieło. W każdym z tych przypadków wywoła to konsekwencje na gruncie składek na ubezpieczenia społeczne.

Zmiana umowy zlecenie na stosunek pracy

      W przypadku przekwalifikowania umowy zlecenie na stosunek pracy co do zasady nie wystąpią znaczące różnice na gruncie składek na ubezpieczenia społeczne. Zasadnicza odmienność polega na obowiązkowemu pobrania przez pracodawcę składki chorobowej w wysokości 2,45 % podstawy wymiaru składek. Znaczące skutki wystąpią w przypadku umowy zlecenie zawartej z uczniem lub studentem poniżej 26 roku życia. Umowa zlecenie zawarta z taką osobą nie wywołuje obowiązku pobrania przez płatnika (zleceniodawcę) składek na ubezpieczenia społeczne. Przekształcenie tego stosunku cywilnoprawnego w stosunek pracy będzie obligować płatnika (pracodawcę) do pobrania i zapłaty składek na ubezpieczenia emerytalne, chorobowe, rentowe czy wypadkowe. Zatem w przypadku wydania przez PIP decyzji, o której mowa w art. 11 ust.1 pkt 7a ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. oznacza to nawiązanie stosunku pracy w momencie wydania decyzji, o czym stanowi art. 34 ust. 2f tej ustawy oraz obowiązek traktowania zleceniobiorcy jako pracownika ze wszystkimi tego konsekwencjami publiczno-prawnymi (np. składki, podatki).

Zmiana umowy o świadczenie usług przez osobę będącą przedsiębiorcą na rzez profesjonalnego
zleceniodawcy na stosunek pracy

      Przekształcenie współpracy w ramach umowy o świadczenie usług przez osobę fizyczną będącą przedsiębiorcą na rzecz profesjonalnego zleceniodawcy na stosunek pracy powoduje, że dochodzi do zmiany płatnika składek na ubezpieczenia społeczne. W klasycznej relacji współpracy dwóch przedsiębiorców, każdy z nich samodzielnie odpowiada za swoje obowiązki składkowe. Zleceniobiorca, jeśli przysługiwały mu preferencje składkowe takie jak ulga na start wynikająca z art. 18 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1480 ze zm.), ZUS preferencyjny czy mały ZUS plus wynikające odpowiednio z art. 18a i 18c ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, automatycznie je traci. W przypadku pracownika za pobranie i wpłacanie składek na ubezpieczenia społeczne będzie odpowiadał pracodawca jako płatnik.
      Zwracając uwagę na konsekwencje wydania decyzji, o której mowa w art. 11 ust.1 pkt 7a ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. po stronie zlecającego, jeśli dojdzie do przekształcenia umowy o świadczenie usług przez osobę będącą przedsiębiorcą na rzecz profesjonalnego zleceniodawcy w umowę o pracę, kwota należnego współpracownikowi wynagrodzenia może zostać uznana za wynagrodzenie brutto. To oznacza, że zakład pracy nie powinien go „ubruttawiać” o wysokość zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składki na ubezpieczenia społeczne. Skutkiem wydania tej decyzji może być również uiszczenie składek za lata obejmujące współprace. Jak wynika bowiem z art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. płatnik składek jest obowiązany obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy. W tym przypadku skutki wydania decyzji, o której mowa w art. 11 ust. 1 pkt 7a ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. dotyczyć będą pracodawcy, gdyż to on występuje w roli płatnika zgodnie z art. 4 pkt 2 lit a ustawy z dnia 13 października 1998 roku. Co do zasady nie ma on podstaw do dochodzenia zwrotu tych kwot od pracownika. Jednak, gdy to osoba poszukująca pracy sama wykazuje inicjatywę zawarcia np. umowy o świadczenie usług w ramach prowadzonej samodzielnie działalności gospodarczej, świadomie wybierając tę formę współpracy, pracodawca mógłby się skutecznie domagać zwrotu i jego roszczenie mogłoby znaleźć uzasadnienie w zasadzie swobody umów. Z takim podejściem zgodził się Sąd Najwyższy w wyroku z 27 września 2018 r. o sygn. akt III PZP 3/18: „W przypadku ustalenia wyrokiem, że pracownik wykonujący pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej był zatrudniony na podstawie stosunku pracy, zaś wysokość świadczeń wypłacanych pracownikowi na podstawie tej umowy odpowiadała wynagrodzeniu za pracę obejmującemu składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, sprzeczne z zasadami współżycia społecznego jest żądanie od pracownika zwrotu wypłaconego wynagrodzenia odpowiadającego kwocie zapłaconych następczo przez pracodawcę z jego środków należności z tytułu składek za ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne w części, która powinna być sfinansowana ze środków pracownika (art. 411 § 1 pkt 2 i art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 300 i art. 87 § 1 k.p.), chyba że przy zawieraniu umowy cywilnoprawnej pracownik dążył do uzyskania wyższego wynagrodzenia kosztem redukcji obciążeń publicznoprawnych należnych w przypadku wykonywania zatrudnienia w ramach stosunku pracy.”.
      Nowe uprawnienia Państwowej Inspekcji Pracy do przekształcenia współpracy w ramach umowy o świadczenie usług przez osobę będącą przedsiębiorcą na rzez profesjonalnego zleceniodawcy na stosunek pracy mogą mieć daleko idące konsekwencje składkowe wywołując destabilizacje współpracy. Wśród skutków tych wskazać należy możliwość powstania obowiązku zapłaty zaległych składek na ubezpieczenia społeczne przez pracodawcę. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Możliwym jest, że po zmianie w drodze decyzji, o której mowa w art. 11 ust.1 pkt 7a ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. współpracy w ramach umowy o świadczenie usług przez osobę fizyczna będącą przedsiębiorcą na rzez profesjonalnego zleceniodawcy na stosunek pracy przez PIP, właściwy organ ZUS wyda decyzję obligującą pracodawcę do zapłaty składek za okres współpracy do 5 lat wstecz. Natomiast konsekwencjami po stronie pracowników będzie utrata wskazanych preferencji składkowych oraz ryzyko sporu z pracodawcą w sprawie zapłaty zaległych składek na ubezpieczenie społeczne.

Opracowanie: Bartosz Burski