Reforma Państwowej Inspekcji Pracy w zakresie składki na ubezpieczenie zdrowotne – czy korekty deklaracji będą konieczne?

      Od 8 lipca 2026 r., wchodzi w życie ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 473). Ustawa przewiduje nadanie Państwowej Inspekcji Pracy uprawnienia do wydawania decyzji administracyjnych o przekształceniu nieprawidłowo zawartej umowy cywilnoprawnej w umowę o pracę, jeżeli współpraca nosi cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. Zanim jednak PIP wyda decyzję administracyjną, ma obowiązek wydać polecenie usunięcia naruszeń – jeżeli naruszenia nie zostaną usunięte, zostanie wydana decyzja administracyjna. Pracodawcy przysługuje odwołanie od decyzji do rejonowego sądu pracy.
      W wyniku wydania decyzji administracyjnej, zleceniobiorca lub osoba współpracująca zyska status pracownika. Wywoła to skutki nie tylko na grancie prawa pracy, ale także na gruncie prawa podatkowego, a także w sferze ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych. Reforma PIP budzi kontrowersje w środowisku osób zatrudnionych na umowach cywilnoprawnych oraz w środowisku przedsiębiorców. Kontrowersje dotyczą między innymi skutków przekształcenia umowy cywilnoprawnej w zakresie składki na ubezpieczenie zdrowotne. Zgodnie z pierwotną wersją nowelizacji ustawy, decyzja administracyjna miała mieć moc wsteczną. Co oznaczałoby, obowiązek zapłaty zaległych składek oraz zobowiązań podatkowych. W ostatecznej wersji ustawy z tego zrezygnowano.
      Z wypłacanego wynagrodzenia pracownika pobierana jest co miesiąc kwota składki na ubezpieczenie zdrowotne. Składka ta wynosi 9% podstawy jej wymiaru. Stosownie do art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, do ustalenia wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne dla pracowników w rozumieniu ustawy z dnia z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy określające podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
      Zgodnie z art. 19 ust. 1a i art. 34 ust. 2j i 2k znowelizowanej ustawy o PIP, decyzja okręgowego inspektora pracy będzie miała realny wpływ na zasady oskładkowania składką zdrowotną pracownika. Na podstawie art. 19 ust. 1a znowelizowanej ustawy o PIP, okręgowy inspektor pracy zawiadamia właściwy organ podatkowy o:
– przekazania do sądu odwołania od decyzji o przekształceniu umowy cywilnoprawnej w umowę o pracę;
– uprawomocnieniu się orzeczenia sądu w sprawie decyzji o przekształceniu umowy cywilnoprawnej w umowę o pracę;
– wniesieniu powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy lub jego treści;
– uprawomocnieniu się orzeczenia wydanego w wyniku wniesienia powyższego powództwa;
      Decyzja administracyjna o przekształceniu umowy cywilnoprawnej w umowę o pracę wywołuje od dnia jej wydania wszystkie skutki prawne które wiążą się ze stwierdzeniem stosunku pracy – zarówno na płaszczyźnie przepisów prawa podatkowego jak i prawa ubezpieczeń zdrowotnych i społecznych.
      W znowelizowanej ustawie o PIP w art. 34 ust 2j decyzja o przekształceniu umowy cywilnoprawnej wywołuje skutki prawne od dnia jej wydania oraz nie działa wstecz. Nie oznacza to jednak, że nie wiąże się to z żadnym ryzykiem. Ponieważ możliwość przekwalifikowania źródła dochodów ma również ZUS. Zgodnie z art. 24 ust 4a ustawy z dnia
13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, ZUS może żądać opłacenia wszystkich zaległych składek do pięciu lat wstecz. Po okresie pięciu lat od dnia, w którym składka powinna była zostać opłacona, roszczenie się przedawnia. Pomimo że decyzja administracyjna o przekształceniu umowy cywilnoprawnej w umowę o pracę nie działa wstecz, w praktyce korekta deklaracji może się okazać konieczna.
      W związku z przekwalifikowaniem źródła dochodu, może pojawić się konieczność skorygowania rozliczeń składki zdrowotnej. Mogłoby to oznaczać konieczność przeliczenia wcześniejszych rozliczeń tak, jakby przedsiębiorca od
początku był pracownikiem etatowym. Oznaczałoby to utratę korzyści wynikających z oskładkowania na warunkach preferencyjnych i co za tym idzie – ryzyko powstania zaległości wobec ZUS.
      Znaczenie tych zmian dla osób rozliczających się ryczałtem może być bardzo duże. Model B2B jest bowiem często wybierany właśnie ze względu na korzystniejsze opodatkowanie oraz niższe obciążenia składkowe. W przypadku ryczałtu składka zdrowotna bywa wyraźnie niższa niż suma obciążeń ponoszonych przez pracownika zatrudnionego na etacie. Jeżeli jednak Państwowa Inspekcja Pracy uzna, że współpraca między przedsiębiorcą a kontrahentem spełnia cechy stosunku pracy, w wyniku działania ZUS może dojść do zmiany podstawy oskładkowania z mocą wsteczną.
      Nowelizacja ustawy zakłada również współpracę PIP z ZUS i Krajową Administracją Skarbową. Do ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy zostaje dodany art. 14a, z godnie z którym PIP ma udostępnić ZUSowi dane podmiotu kontrolowanego, m.in. nazwę, adres siedziby, NIP, numer z krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej, dane osób wykonujących pracę.

Opracowanie: Maria Kloc