Wymiana udziałów – skutki podatkowe

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie skutków podatkowych wymiany udziałów, w tym aportu udziałów na gruncie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz kodeksu spółek handlowych.

Wymiana udziałów – prawo handlowe

Wymiana udziałów w ujęciu klasycznym nie funkcjonuje na gruncie prawa polskiego. W polskim Kodeksie spółek handlowych³ nie doczekała się szczegółowej regulacji prawnej. Przyjmuje się jednak, że skutek w postaci „wymiany” udziałów może zostać osiągnięty przez wniesienie aportem udziałów do spółki kapitałowej w zamian za udziały własne tej spółki. Przepisy Kodeksu spółek handlowych nie zawierają pozytywnej definicji przedmiotu wkładu niepieniężnego (aportu) wspólnika do spółki kapitałowej. W świetle art. 14 § 1 KSH. przedmiotem wkładu niepieniężnego do spółki kapitałowej nie może być prawo niezbywalne lub świadczenie pracy bądź usług. Z powyższej regulacji nie można jednak wyprowadzić wniosku, że wszelkie potencjalne przedmioty wkładu niepieniężnego, które nie są wymienione w powołanym przepisie, mają tym samym zdolność aportową i mogą być przedmiotem wkładu.

Zgodnie z utrwalonym poglądem nauki przedmiotem wkładu niepieniężnego (aportu) może być prawo rzeczowe, obligacyjne czy prawo do dóbr niematerialnych, spełniające kryteria zdolności aportowej ustalone przez doktrynę i judykaturę, które jednocześnie:

1) nie jest świadczeniem pieniężnym;

2) nie stanowi wkładu niepieniężnego objętego katalogiem negatywnym z art. 14 § 1 KSH (tzn. nie jest prawem niezbywalnym, świadczeniem pracy bądź usług);

3) nie jest wierzytelnością wspólnika względem spółki, chyba że wyraźnie dopuszczono możliwość potrącenia umownego na podstawie art. 14 § 4 KSH.

Uwzględniając powyższe, należy stwierdzić, że udziały mają zdolność aportową, a w związku z tym efekt wymiany udziałów może zostać osiągnięty przez wniesienie aportem udziałów do spółki kapitałowej.

Przychód podatkowy

W przypadku wniesienia w drodze aportu udziałów do spółki kapitałowej powstanie co do zasady po stronie wnoszącego przychód podatkowy. Przychód ten gruncie ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (zwana również dalej ustawą z dnia 26 lipca 1991r.) jest traktowany jako przychód z kapitałów pieniężnych.

Należy zauważyć, że art. 17 ust. 1 pkt 9 tej ustawy stanowi, iż za przychody z kapitałów pieniężnych uważa się wartość wkładu określoną w statucie lub umowie spółki, a w razie ich braku wartość wkładu określoną w innym dokumencie o podobnym charakterze - w przypadku wniesienia do spółki albo do spółdzielni wkładu niepieniężnego; jeżeli jednak wartość ta jest niższa od wartości rynkowej tego wkładu albo wartość wkładu nie została określona w statucie, umowie albo innym dokumencie o podobnym charakterze, za przychód uważa się wartość rynkową takiego wkładu określoną na dzień przeniesienia własności przedmiotu wkładu niepieniężnego;. Równocześnie w zdaniu drugim nakazał organom podatkowym określenie tego przychodu w wysokości wartości rynkowej, jeśli wskazana cena, bez uzasadnionej przyczyny, znacznie odbiega od wartości rynkowej tych rzeczy lub praw. W art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. wskazany został sposób określania wartości rynkowej, a w art. 19 ust. 4 – sposób postępowania organów, w przypadku gdy określać będą wartość rynkową.

Dochód podatkowy

Opodatkowaniu podatkiem dochodowym z tytułu objęcia udziałów w spółce kapitałowej będzie podlegał dochód, ustalony w sposób wskazany w art. 30b ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. Na mocy przywołanego przepisu przychodem z tytułu objęcia udziałów w spółkach kapitałowych w zamian za wkład niepieniężny w postaci udziałów jest różnica między przychodem, tj. wartością objętych udziałów, a kosztami uzyskania przychodów określonymi na podstawie art. 22 ust. 1e ww. ustawy.

Stosownie do normy wynikającej z art. 22 ust. 1e pkt 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. w przypadku objęcia udziałów w spółce w zamian za wkład niepieniężny – na dzień objęcia tych udziałów – ustala się koszt uzyskania przychodu w wysokości:

1) wartości udziałów wnoszonych w formie wkładu niepieniężnego, w przypadku gdy zostały objęte w zamian za wkład niepieniężny w innej postaci niż przedsiębiorstwo lub jego zorganizowana część;

2) sumy wydatków na objęcie lub nabycie udziałów, w przypadku gdy udziały w spółce, które są wnoszone w formie wkładu niepieniężnego, zostały objęte za wkład pieniężny lub nabyte na rynku wtórnym;

3) przyjętej dla celów podatkowych wartości składników przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części, wynikającej z ksiąg, określonej na dzień objęcia tych udziałów, nie wyższej jednak niż wartość tych udziałów z dnia ich objęcia, w razie gdy zostały objęte w zamian za wkład niepieniężny w postaci przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części.

Wniesienie aportem udziałów może spowodować znaczne obciążenia podatkowe w podatku dochodowym. Przepisy określające przychód z tytułu objęcia udziałów nie są jednoznaczne i budzą liczne wątpliwości interpretacyjne, w szczególności gdy udziały są wydawane za wkład niepieniężny poniżej jego wartości, a nadwyżka wartości wkładu jest przekazywana na kapitał zapasowy (tzw. agio). W związku z tym w przypadku restrukturyzacji spółek bardzo duża liczba podatników stara się przeprowadzać procedurę wymiany w taki sposób, by była ona neutralna na gruncie podatku dochodowego.

Wymiana udziałów – neutralność podatkowa

Wymiana udziałów w postaci aportu udziałów jest neutralna podatkowo, o ile spełnione są pewne warunki. Stosownie do treści art. 24 ust. 8a ustawy z dnia 26 lipca 1991 r., jeżeli spółka nabywa od udziałowców innej spółki udziały tej innej spółki oraz w zamian za udziały tej innej spółki przekazuje udziałowcom tej innej spółki własne udziały albo w zamian za udziały tej innej spółki przekazuje udziałowcom tej innej spółki własne udziały wraz z zapłatą w gotówce w wysokości nie wyższej niż 10% wartości nominalnej własnych udziałów, a przy braku wartości nominalnej – wartości rynkowej tych udziałów, oraz jeżeli w wyniku nabycia:

1) spółka nabywająca uzyska bezwzględną większość praw głosu w spółce, której udziały są nabywane,

2) spółka nabywająca, posiadająca bezwzględną większość głosów w spółce, której udziały są nabywane, zwiększa ilość udziałów w tej spółce

– do przychodów nie zalicza się wartości udziałów przekazanych udziałowcom tej innej spółki oraz wartości udziałów nabytych przez spółkę, pod warunkiem że podmioty biorące udział w tej transakcji podlegają w państwie członkowskim Unii Europejskiej lub innym państwie należącym do Europejskiego Obszaru Gospodarczego opodatkowaniu od całości swoich dochodów, bez względu na miejsce ich osiągnięcia.

Z powyższej dyspozycji normy art. 24 ust. 8a ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. wynika, że efekt w postaci neutralnej podatkowo wymiany udziałów powstaje wówczas, gdy wspólnik spółki wniesie posiadane udziały do spółki, a spółka nabywająca udziały uzyska bezwzględną większość praw głosu w spółce, do której udziały są wnoszone.

Podsumowanie

Wymiana udziałów w ujęciu klasycznym nie funkcjonuje na gruncie polskiego prawa handlowego. Przyjmuje się jednak, że skutek w postaci „wymiany” udziałów może zostać osiągnięty przez wniesienie aportem udziałów do spółki kapitałowej w zamian za udziały własne tej spółki. Wymiana udziałów w postaci aportu udziałów może być neutralna podatkowa, jeżeli spełnione są pewne warunki. W świetle obecnie obowiązujących przepisów prawa spełnienie warunków neutralności podatkowej wymiany udziałów można oceniać również w odniesieniu do grupy wspólników mniejszościowych, o ile transakcje wymiany udziałów, które nastąpiły w okresie 6 miesięcy poprzedzających uzyskanie bezwzględnej większości praw głosu w spółce, której udziały są nabywane, doprowadziły do spełnienia warunków korzystania ze zwolnienia.